Domiciliefraude versus eigendomsfraude: twee onderzoeken, twee bewijzen

Domiciliefraude is het opgeven van een onjuiste woonsituatie om een voordeel te verkrijgen of te behouden. De bekendste vormen:

• een uitkeringsgerechtigde geeft op alleen te wonen terwijl hij samenwoont, om het hogere bedrag voor alleenstaanden te krijgen;
• een sociale huurder laat iemand bijwonen zonder dat te melden, waardoor de huurprijs te laag blijft;
• iemand staat ingeschreven op een adres waar hij niet werkelijk woont, bijvoorbeeld omdat hij grotendeels in het buitenland verblijft.

Het onderzoek naar domiciliefraude gebeurt in België: huisbezoeken door de maatschappelijk werker of de huurdersbegeleider, verslagen van de wijkagent, verbruiksgegevens van water en energie, meldingen van buren. Het bewijs is een vaststelling over de feitelijke woonsituatie op een bepaald moment.

Eigendomsfraude is het verzwijgen van onroerend goed om een voordeel te verkrijgen waarop men met dat bezit geen recht heeft. Voor een sociale huurder gaat het om de eigendomsvoorwaarde: wie een woning of bouwgrond bezit, komt niet in aanmerking. Voor een leefloongerechtigde gaat het om de vermogenstoets: onroerend goed is een bestaansmiddel dat meetelt.

Eigendom in België komt doorgaans aan het licht via de gegevens van de FOD Financiën. Eigendomsfraude speelt daarom in de praktijk vooral met onroerend goed in het buitenland: een appartement aan een kust, een geërfd deel van een ouderlijke woning, een stuk landbouwgrond, in Italië, Marokko, Polen of Turkije. Dat bezit staat in geen enkel Belgisch register.

Het belangrijkste verschil zit in het bewijs. Een huisbezoek zegt niets over een woning in het buitenland, en een kadasteruittreksel uit het buitenland zegt niets over wie er in Antwerpen in de sociale woning slaapt.

Domiciliefraude hoort bij de eigen dienst: de maatschappelijk werker van het OCMW, de huurdersbegeleider van de woonmaatschappij, de wijkagent en zo nodig de toezichthouder of de sociale inspectie. Het vraagt lokale kennis en aanwezigheid.

Een eigen dienst kan eigendomsfraude in het buitenland niet zelf onderzoeken. Een Belgische ambtenaar heeft geen toegang tot een buitenlands kadaster en mag daar ook niet zelf op onderzoek uit. Daarvoor is een bureau nodig dat werkt met advocaten in het land zelf, die bevoegd zijn om de registers te raadplegen. Bureaubuitenland België doet precies dat: een precheck van doorgaans 1 tot 2 weken en, als u na een positieve uitkomst daartoe besluit, een onderzoek ten gronde met documenten en vertaling. Wij doen geen observaties en geen huisbezoeken; dat is ook niet nodig om eigendom aan te tonen.

In de praktijk gaan de twee vormen vaak samen. De typische situatie: een huurder of cliënt verblijft maanden per jaar in het buitenland, in een woning die van hem is. Het domicilieonderzoek stelt de afwezigheid vast, maar kan niet bewijzen waar de betrokkene dan wél woont en waarom. Het eigendomsonderzoek kan dat onderbouwen als blijkt dat de woning in het buitenland op zijn naam staat. Voor het leefloon gelden daarbij eigen regels: zie leefloon en verblijf in het buitenland.

Omgekeerd is een vastgestelde langdurige afwezigheid vaak het concrete vermoeden dat een eigendomsonderzoek rechtvaardigt. Het is dus zinvol om beide sporen naast elkaar te zetten:

1. Stel bij het domicilieonderzoek vast hoe vaak en hoe lang de betrokkene afwezig is en naar welk land hij reist.
2. Laat op basis daarvan een precheck uitvoeren in dat land.
3. Combineer de twee vaststellingen in het dossier: afwezigheid plus eigendom vormt een samenhangend dossier; de raad, de vrederechter of de arbeidsrechtbank beoordeelt wat dat betekent.

Een voorbeeld van die combinatie is de zaak van De Zonnige Woonst in Hamme, waar de woonmaatschappij eerst hardnekkige geruchten en langdurig verblijf in het buitenland vaststelde en daarna de eigendom liet onderzoeken. De vrederechter aanvaardde het bewijs in 2019 in dat specifieke dossier; zie de toelichting van De Zonnige Woonst.

Bronnen: Primabook POD Maatschappelijke Integratie (sociaal onderzoek); Wonen in Vlaanderen (toezicht sociale huur); VRT NWS, 18 juni 2019.